Kerkelijk Trynwalden 190

KLIK HIER VOOR DE VORIGE AFLEVERING (189)

Een voorloper van de Mariakerk

Tijdens de grote kerkrestauratie van 1976 werd ontdekt dat de vroegere Hervormde kerk van Oentsjerk - de tegenwoordige Mariakerk - een tufstenen voorganger heeft gehad. De Rijksdienst voor Oudheidkundig Bodemonderzoek (ROB) vond tijdens haar onderzoek de restanten van een eerder tufstenen kerkje. De resultaten van dit onderzoek zijn in diverse publicaties gerapporteerd. Uit deze rapportages een korte samenvatting.

De ROB rapporteerde dat de kerk zo op het eerste gezicht weinig opmerkelijks te bieden had. De datering van het kerkschip met zijn forse rode kloostermoppen werd geschat in de eerste helft van de 13e eeuw, zo rond 1230. Bij de opgravingen werd echter duidelijk, dat deze bakstenen kerk een tufstenen voorganger moet hebben gehad, Het moet echter wel minuscuul klein zijn geweest, want het paste aan alle zijden binnen de muren van de huidige kerk! Het bezat geen toren en werd aan de oostzijde afgesloten met een halfronde basis. De breedte bedroeg binnenwerks slechts 5,50 meter, de lengte ongeveer 17,50 meter, zie tekening.

KT_190_1.png

Het is wel heel moeilijk om het tufstenen kerkje nauwkeurig te dateren, maar met het jaartal 1150 zal men niet ver uit de buurt zijn. Voor een eventueel houten kerkje dat nog ouder zou moeten zijn dan het tufstenen kerkje, zijn geen aanwijzingen verkregen. Doorgaans wijzen dorpsnamen, samengesteld met ‘kerk of kerke’, op het stichten van een parochie in de 12e eeuw en dat zal in Trynwâlden wel niet anders geweest zijn.

Binnen de tufstenen kerk werden tevens resten van een lemen vloer gevonden. Een vloer die niet hoger lag dan circa 1.60 boven N.A.P. Ondanks dat de tufstenen kerk op een zanderige verhevenheid stond, zouden de kerk en het kerkhof op deze genoemde hoogte zeker niet gevrijwaard zijn voor brak of zout water dat eventueel bij een zware storm door de zeedijken of dammen niet gekeerd kon worden. Met andere woorden: toen dit tufstenen kerkje werd gebouwd en het kerkhof met de singelgracht werd aangelegd, vertrouwde de bevolking reeds op de bescherming van de zeeweringen. Dit is tevens een aanwijzing, dat dit tufstenen kerkje moeilijk ouder kan zijn geweest dan de 12e eeuw.

Waarschijnlijk heeft men bij de bouw van de bakstenen kerk het tufstenen kerkje zo lang mogelijk laten staan en pas gesloopt toen de bouw van de nieuwe kerk al een flink eind op weg was. Uit de gevonden funderingen blijkt dat het kerkschip in drie traveeën (steunpunten) onderverdeeld was, waarbij iedere travee door koepelgewelven overdekt moet zijn geweest. De dichtgemetselde togen in de zijmuren blijken verband te houden met de eerdere kapellen die op de onderstaande afbeelding zijn ingetekend.

KT_190-2.png

Deze zijn achteraf toegevoegd aan het tufstenen kerkje, maar bleven gespaard bij de afbraak daarvan en de bouw van het bakstenen kerkschip. Naar het oosten werden deze, zéér smalle dwarsbeukjes afgesloten door een halfronde absis (nis). Het lijdt geen twijfel, dat hierin bij-altaren waren opgesteld. Het feit dat men de zijkapellen bij de bouw van de bakstenen kerk eerst niet heeft gesloopt, maar in het nieuwe bouwwerk inpaste, laat zien dat de bevolking, in die tijd nog katholiek, er prijs op stelde dat deze bidkappellen in ere bleven.

KT_190_32.png

Op de bovenstaande tekening zien we de latere vijfzijdige koorsluiting en de toegevoegde steunbeer aan de zuidwestzijde van de kerk. Wanneer de kapellen zijn afgebroken en de vijfzijdige koorsluiting tot stand kwam heb ik niet kunnen achterhalen. Wel mogen we aannemen dat dit na de Reformatie in 1580 heeft plaatsgevonden. Het kerkschip is dus omstreeks 1230 gebouwd en de toren is rond 1350 toegevoegd. In 1927 zijn de westzijde en de oostelijke topgevel bekleed met rode genuanceerde Groninger steen, volgens historici helaas met weinig respect voor de historie.

Jan van der Zwaag

KT_190_7.png

KT_190_6.png

Linksboven is de eerste fase van de kerkrestauratie van 1975 in beeld, enkele restanten van de restauratie liggen nog op de voorgrond. De foto rechtsboven is gemaakt tijdens de restauratie van de toren in 1927. Op de onderste foto uit de jaren tachtig is de boogvorm van de vroegere uitbouw nog duidelijk te herkennen.

KLIK HIER VOOR DE VOLGENDE AFLEVERING (191)

© PGT - gepubliceerd: 2025-05-01 14:19:00

Terug naar nieuws

Bijbelleesrooster
Appostel
Kerkomroep

Blog

  • Kerkelijk Trynwâlden

    November 2026 Vrijzinnig Hervormde Vrouwenvereniging Aldtsjerk–Readtsjerk In ons kerkelijk archief was niets te vinden over…

    Lees meer