KLIK HIER VOOR DE VORIGE AFLEVERING (190)
Kerk zijn in de Tweede Wereldoorlog
In verband met 80 jaar vrijheid yn ‘e Trynwâlden gaat deze aflevering grotendeels over enkele oorlogsfeiten in het kerkelijk leven van de Geref. Kerk. Volgens het boek ‘De Kerk in ’t midden’, in 1986 uitgegeven t.g.v. hun 150-jarig jubileum, was er in het begin van de oorlog nog weinig te merken van de bezetting. Alles leek eerst nog zijn gewone gang te gaan. Nadat de Duitsers op 10 mei 1940 ons land waren binnengevallen en ons land op 14 mei capituleerde, was iedereen nog in afwachting van wat er verder nog zou komen. Wel was duidelijk dat niemand nog wist wat deze bezetting eigenlijk inhield, de Franse overheersing (1795-1815) was immers alweer 125 jaar geleden. De veranderingen worden overigens al vrij spoedig merkbaar, want in augustus 1940 krijgt iedereen te maken met de avondklok en de verplichte verduistering. Ook de kerk krijgt die verplichtingen opgelegd. Kerkelijke vergaderingen worden sinds die tijd dan ook overdag gehouden. De Bid- en Dankstonddiensten worden voortaan ook op de middag gehouden. Vanwege de toenemende voedselschaarste wordt er bij de vergaderingen geen koffie meer geschonken. Koffie was evenals heel veel andere producten alleen nog verkrijgbaar op de zogenaamde voedselbonnen. Ook krijgt de kerkenraad te maken met een tekort aan Avondmaalswijn. In plaats van de gebruikelijke wijn wordt er in eerste instantie een speciale bessenwijn aangeschaft. Vanaf 1943 wordt er bij een avondmaalsviering alleen surrogaat-wijn gebruikt.
In april 1942 wordt aan de kerkenraad de verplichting opgelegd om aan hun gebouwen een bordje op te hangen met de discriminerende woorden ‘Voor Joden verboden’. De kerkenraad neemt een principieel standpunt in en weigert de bordjes aan te brengen. In eerste instantie wordt besloten om alle vergaderingen voorlopig stop te zetten, maar even later wordt er in overleg met andere instanties definitief besloten de bordjes niet aan te brengen. Ook bij de scholen zijn ze niet aangebracht.

Op 29 april 1943 deelt de bezetter mee dat alle Nederlandse oud-militairen die in 1940 waren ontslagen, zich moeten aanmelden voor dienst in Duitsland. Dit was de druppel die de emmer vol haat tegen de Duitsers deed overlopen. In heel Nederland breken stakingen uit en boeren weigeren om hun melk aan de fabriek af te leveren. In Friesland krijgt deze bekende arbeidsstaking al snel de naam Melkstaking. Ook de Trynwâldster boeren willen geen melk leveren aan de fabriek. Dit leidt wel tot een groot oproer bij de melkfabriek in Gytsjerk. Stakers gooien de melkbussen leeg van een NSB-boer die zijn melk wilde afleveren en met zijn paard en wagen dwars door de horde stakers heen reed. De zondagmiddag daarop zijn er tijdens een razzia bij de Gereformeerde Kerk ook enkele jongeren opgepakt. Zij hadden meegeholpen bij het laten leeglopen van melkbussen. Ook enkele bestuursleden van de melkfabriek worden gearresteerd en verhoord. Gelukkig worden allen na enkele dagen weer vrijgelaten.
Wanneer de bezetter op 5 mei 1943 aankondigt dat iedereen die staakt, zonder pardon de kogel kan krijgen is het snel afgelopen met het staken. Maar het verzet tegen de Duitsers wordt daarna steeds grimmiger. Vooral toen de bezetter aankondigde dat alle Nederlandse mannen tussen 18 en 35 jaar zich moesten melden voor de Arbeitseinsatz. Dit betekende dat zij dwangarbeid moesten verrichten in Duitsland, ver van huis en haard. Velen stonden voor een zeer moeilijke keuze. Duizenden hebben zich aangemeld, maar ook vele duizenden hebben dit geweigerd. Dit betekende wel dat zij moesten onderduiken. Door bemiddeling van diverse organisaties hebben velen een plek kunnen vinden, ook in Trynwâlden zijn een flink aantal ondergebracht. Velen van hen kregen een plek op een boerderij, ze konden hier vaak onopvallend meehelpen met de daar veel voorkomende werkzaamheden, zoals bij het melken of bij de ‘ûngetiid’. Ook de Gereformeerde kerk is wel gebruikt voor onderduikers, alleen als noodopvang.

De toenmalige voorganger, ds. H.P. de Walle, zat zelf niet in de verzetsbeweging, maar was wel op de hoogte van veel onderduikadressen. Ook probeerde hij een geschikte plek voor hen te vinden. Deze werkzaamheden bleven blijkbaar niet onopgemerkt voor de bezetter, want tijdens een razzia in de vroege morgen van 7 juli 1943 werd hij door de Sicherheitsdienst (SD) opgehaald voor een verhoor. Echter voor hij werd meegenomen wisselde hij nog snel van jas. Later blijkt dat hij geheime informatie in zijn dagelijkse jas had opgeborgen en dat de SD in de omgewisselde jas geen bewijsmateriaal over zijn activiteiten kon vinden. Hij is nog op diezelfde dag weer vrijgelaten.
Een ander gebeuren waarmee de Trynwâldster kerken en andere instanties worden geconfronteerd is de plotselinge komst van de vele honderden evacuees die in januari 1945 hier naar toe zijn gekomen. Als gevolg van de gevaarlijke oorlogssituatie in noord-Limburg en de Betuwe moest de gehele bevolking daar haar eigen vertrouwde omgeving verlaten. Ze werden uit hun huizen verdreven en moesten alles achterlaten. Vanuit hun woonplekken vertrokken ze naar een onbekende bestemming in het noorden. Na een lange en zware tocht vol ontberingen en ellende kwamen zij uiteindelijk aan op het station in Leeuwarden. Vanuit hier werden ze naar diverse bestemmingen gebracht
Trynwâlden heeft ongeveer 500 evacuees opgevangen, allen grotendeels van Katholieke huize. Er is in die tijd alle ruimte gegeven om hun geloof op ieders eigen manier te beleven. Om de evacuees bij te staan en hun misvieringen te bedienen is hier in Trynwâlden zelfs een paar maanden een pastoor in dienst geweest. Hij heeft enkele maanden in Aldtsjerk gewoond. De misvieringen hebben o.a. plaatsgehad in de Gereformeerde kerk te Oentsjerk en in het Hervormde kerkje van Readtsjerk. Er zijn af en toe wel spanningen geweest, maar in het algemeen is het vrij goed verlopen. In die periode zijn er veel vriendschapsbanden ontstaan, sommigen hebben jarenlang standgehouden.
Dit geldt overigens ook voor de vele onderduikers die hier onderdak hebben gekregen. Velen van hen hebben nog lang een goede band gehad met hun gastgezinnen. Al met al zijn het vijf moeilijke jaren geweest. De woorden die op 5 mei 1945 vanaf de kansel hebben geklonken zijn ook nu in 2025 nog steeds van toepassing: ‘Wij gedenken in eerbied aan allen die in deze oorlog getroffen zijn, aan hen die het leven lieten en aan Joden en talloze anderen die in concentratiekampen hun bitter lot droegen. Hun offer blijve ons duurzaam in herinnering, nu wij de nieuwe periode der geschiedenis intreden’.
Jan van der Zwaag
De Kerkenraad van de Gereformeerde kerk in 1942. Achter v.l.n.r.: Dirk. Jellema (d), J. Allema (o), Murk de Jong (d), Pieter Kingma (o), Ritske Bosma (o), Geert Kingma (d), Gosse P. van der Veen (d), Jacob Westerhuis (d), Sjoerd P. Hoekstra (d), Anne Witzenburg (o). Voor: Tjeerd Van der Kooi (o), Kornelis G. Sikma (o), ds. H.P.M. de Walle, Dirk B. Elzinga (o) en Dirk Greijdanus (o).

KLIK HIER VOOR DE VOLGENDE AFLEVERING (192)