Kerkelijk Trynwalden 174

KLIK HIER VOOR DE VORIGE AFLEVERING (173)

Aflevering 174

Kerk en school (7)

Het vroegere onderwijs in Oentsjerk (1)

Nadat in 1580 de Hervormde leer officieel was ingevoerd moesten er nieuwe predikanten en schoolmeesters worden benoemd. Ook de ingezetenen van Oenkerk ‘begeerden’ een schoolmeester. Wanneer die precies is gekomen is niet bekend, maar in 1600 is wordt een zekere Jelle Sjoerds hier genoemd als schoolmeester, hij was tevens voorzanger en klokluider. Deze man meende echter, dat zijn naam voor hem als ‘kerk- en schooldienaar’ veel te dagelijks was en daarom noemde hij zich Gellius Sixti, naar het gebruik van de Roomse pastoors die hun namen lieten omzetten in het Latijns. Vermoedelijk was deze Gellius Sixti een afgedankte pastoor die na de Hervorming een baantje kreeg als schoolmeester. Blijkbaar is hij in zijn hart Rooms gebleven, want in 1602 weigert hij de Nederlandsche Geloofsbelijdenis te ondertekenen en wordt hij ontslagen. Zijn directe opvolger is niet bekend, maar in 1630 is ene Claes Claesen hier schoolmeester. Van de Kerkvoogdij krijgt deze meester 80 schoolpenningen, bestaande uit 30 of 40 cent per kind / per kwartaal, verder vrij wonen (onder één dak met de school) en een tuin.

Meester Claes was tevens ‘dorpsrechter’, hij moest de vrede onder de ingezetenen bewaren, boodschappen van de Grietman aan de dorpsautoriteiten overbrengen en aanwezig zijn bij stemmingen in de kerk of in het dorp. Deze bijbaantjes leverden natuurlijk iets extra’s op, maar zijn post als dorpsontvanger, waarvan hij 1% ontving, bracht echter veel meer op. In december 1667 overleed meester Claes Claesens, zijn opvolger werd Abe Tiercks. Deze vertrok in 1671 naar Cornjum, ene Jelle Theunis volgde hem op. Deze schoolmeester, die eveneens dorpsrechter en ontvanger was, heeft hier ongeveer 35 jaar gediend. In 1707 werd Jan Sijdzes Hemrica hier benoemd. Ook deze meester was dorpsrechter en ontvanger. Daarnaast moest hij klokluiden, de torenklok smeren en het kerkpad wieden. Meester Hemrica was blijkbaar ook boer, hij had de ‘kerkefenne’ en het schoolland zelf in gebruik. Hij overleed in 1733 op 45 jarige leeftijd.

Zijn 20-jarige zoon Pytter Jans Hemrica, die hem in 1733 opvolgt, is tot aan zijn dood in 1786 aan de school verbonden geweest, 53 jaar lang. Diens opvolger, Louw Gerbens Laurman (1787-1804), was hier evenals zijn voorgangers dorpsrechter en belastingontvanger. Na hem kwam Wessel Sjoerds Nieuwenhuis. Over deze meester is veel geschreven. Hij blijkt goed te verdienen, zo kreeg hij o.a. in 1817 als schoolmeester f 75 van de kerk en aan schoolpenningen ongeveer f 60. Hij verhuurde het schoolland voor f 90 en als belastingontvanger ontving hij maar liefst f 600. Zijn baan als ontvanger nam veel tijd in beslag, hij kwam maar zelden meer in school. Het schoolwerk werd grotendeels gedaan door twee ondermeesters, die hij overigens zelf betaalde. Hij was een man van aanzien, maar werd ook gevreesd in het dorp. Hij zat de boeren achter de broek wanneer ze probeerden een varken te slachten zonder accijns te betalen en controleerde de molenaar die niet mocht malen zonder belasting te heffen van de boeren. En, wanneer hij onverwachts aan school verscheen, dan trilde iedereen, zowel de leerlingen als ondermeesters. Hij zag het als zijn taak om de tucht in school te handhaven.

De schoolopziener Nieubuur Ferf tekende na een schoolbezoek in 1816 het volgende op: ‘In deze school is alles à ten militaire, opstandelingen werden gestraft, luiaards krachtdadig aangespoord tot ijver en oplettendheid’. Deze toestand hield stand eind 1822 toen deze onsympathieke schoolmeester werd benoemd tot Rijksontvanger in Ternaard. Omdat de ondermeesters niet in staat werden geacht de school zelfstandig waar te nemen, droeg schoolopziener Ferf de leiding tijdelijk op aan ‘den kundigen en braven onderwijzer’ Paulus Berends van der Meer. Deze 18-jarige jongeman, die al een poosje als ondermeester had gediend in Gytsjerk, kreeg echter geen vaste aanstelling. De stemgerechtigden (boeren) wilden liever een andere, dus verscheen in september 1823 de onderstaande advertentie in de krant.

kerkelijk_trynwalden_1741.jpg


KLIK HIER VOOR DE VOLGENDE AFLEVERING (175)

© PGT - gepubliceerd: 2023-06-01 00:00:00

Terug naar nieuws

Bijbelleesrooster
Appostel
Kerkomroep

Blog

  • Kerkelijk Trynwâlden

    November 2026 Vrijzinnig Hervormde Vrouwenvereniging Aldtsjerk–Readtsjerk In ons kerkelijk archief was niets te vinden over…

    Lees meer