Kerkelijk Trynwalden 175

KLIK HIER VOOR DE VORIGE AFLEVERING (174)

Aflevering 175

Kerk en school (8)

Het vroegere onderwijs in Oentsjerk (2)

In het najaar van 1823 had de benoeming van een nieuwe schoolmeester in Oenkerk heel wat voeten in de aarde. Dit kwam grotendeels door de slechte verstandhouding tussen de dorpsingezetenen, het grietenijbestuur en de schoolopziener. De kerkvoogdij had nog wel enige invloed, maar had vanwege een wetswijziging alleen nog stemrecht door de benoeming van 4 gecommitteerden. Volgens de dorpsingezetenen had het grietenijbestuur bij de benoeming van een schoolmeester te veel inbreng. Ook waren ze het niet eens met het besluit dat het voorafgaande vergelijkend onderzoek moest plaatsvinden in het grietenijhuis, dit in tegenstelling tot eerdere tijden. Sommige boeren herinnerden zich de gezellige benoemingen van eerdere schoolmeesters. Er werd toen door de schoolopziener, in de dorpsherberg een vergelijkend examen afgenomen, in tegenwoordigheid van iedereen die belang stelde. Ook moesten de kandidaten in de kerk hun zangkunst demonstreren. Dat was voor hen vaak het interessantste deel van het examen, deze ‘kerkzingerij’ was een heel feest. In Oentsjerk vond men dan ook dat deze vacature weer op die manier moest worden ingevuld. Maar er waren intussen Rijkswetten uitgevaardigd en schoolopziener Ferf was aangewezen om die te handhaven. Ze begrepen dan ook wel dat een gezellig onderonsje er deze keer niet in zat.

Zoals in de vorige aflevering geplaatste advertentie al vermeldde vond het vergelijkend examen plaats op 16 september 1823 in het grietenijhuis (gemeentehuis) te Bergum, tegelijk met de benoeming van een onderwijzer voor Hardegarijp. Hierbij waren aanwezig schoolopziener Ferf, die het examen moest afnemen, het dagelijks bestuur van de grietenij en de gekozen gecommitteerden uit Oenkerk en Hardegarijp. Deze delegatie moest na het vergelijkend examen een keuze maken. In die tijd was er een overschot aan meesters, vandaar dat er maar liefst 23 sollicitanten waren, allemaal jongemannen. Vooraf kwam de schoolopziener - hij wist wat de afgevaardigde boeren uit Oenkerk in hun schild voerden - met een verklaring dat hij niet verantwoordelijk wilde zijn voor een ‘verkeerde’ keuze die eventueel na afloop van het examen gemaakt zou kunnen worden. Daarna werden er grote vellen papier uitgedeeld waarop de sollicitanten konden ‘schoonschrijven’, sommen en een opstel moesten maken. Ook moesten ze examen doen in aardrijkskunde en geschiedenis, vooral Bijbelse geschiedenis. Tevens moesten ze voorlezen in proza en rijm. Ja, voorlézen, dat konden ze, met luide stem en lange uithalen droegen ze de gedichten voor, tot vermaak van de aanwezigen.

Oenkerk maakt haar eigen keuze
Intussen maakte de schoolopziener aantekeningen van zijn bevindingen en hun kundigheden. Na het examen kwamen de afgevaardigden overeen dat men uit alle kandidaten een nominatie van enkele personen zouden maken, en dat Hardegarijp daaruit de eerste en Oenkerk de tweede keus zou hebben. Dit liep voor Hardegarijp goed af, hun onderwijzer werd met algemene stemmen gekozen. Daarna kwam de beurt aan Oenkerk. Het grietenijbestuur en de schoolopziener meenden dat de gecommitteerden nu uit de overige genomineerde kandidaten moesten kiezen, maar dat was een misrekening. De boeren begonnen hun stem te verheffen en verklaarden daaruit geen keuze te willen doen. Zij wilden de nominatie met enkele andere sollicitanten aanvullen. Na lang debatteren, het was inmiddels al middernacht, viel hun keuze uiteindelijk op de jonge Abe Jans Sijbenga. Hoewel de schoolopziener aangaf dat er bekwamere en geschiktere sollicitanten waren, bleven ze bij hun keuze. Meester Sijbenga begon op 1 januari 1824 aan zijn taak. Hij heeft echter niet lang kunnen genieten van zijn zwaarbevochten zege. Hij stierf 2 jaar later aan de gevolgen van een zeer besmettelijke ziekte die in die tijd rondwaarde en die honderden doden heeft gekost. Hij was nog maar 21 jaar oud. Zijn tijdelijke voorganger, Paulus Berends van der Meer, overleed in 1828 op 26-jarige leeftijd.

Dat het overlijden van jonge mensen ook in die tijd veel verdriet met zich meebracht kunnen we lezen in de onderstaande krantenberichten. De in Friens wonende ouders van Abe Sijbenga verwoordden dit o.a. in het overlijdensbericht: ‘Hedenmorgen ontsliep tot onze bittere droefheid, onze geliefde jongste zoon, ABE, in leven onderwijzer te Oenkerk, in den bloeijenden leeftijd van ruim 21 jaren. Eene kortstondige, maar smartelijke ongesteldheid, maakte een einde aan zijn nuttig en voor ons zoo dierbaar leven, en tevens aan de schoonste hoop die wij koesterden, van eens op den avond onzes levens, de zoetste vreugd aan hem te zullen beleven. Met betraande oogen staren wij den afgestorven lieveling na, doch vinden we ons opgebeurd door het bemoedigend uitzigt, dat de dood als eene vriendelijke bode hem slechts deed insluimeren, om hem in zaliger oorden des vredes weder vrolijk te doen ontwaken.‘

Het Grietenijbestuur, de ingezetenen van Oenkerk en de schoolopziener omschreven dit overlijden als volgt: ‘Op den 1 Februarij 1826 is alhier tot groote droefheid van alle ingezetenen en vooral der schooljeugd, overleden Abe Sijbenga, Onderwijzer alhier, in den jeugdigen ouderdom van 21 jaren.’

Na het overlijden van deze jonge meester nam een zekere Sipke Sjoerds Visser de school enige maanden waar. In juli 1826 deed de nieuw benoemde onderwijzer Klaas Bertus Luiting zijn intrede. Deze man had echter heimwee naar zijn geboortestreek en vertrok op 1 mei 1830 naar Wijnjeterp. Na enkele perioden van tijdelijke onderwijzers werd nu definitief voorzien in de nog steeds openstaande vacature. Na een vergelijkend onderzoek werd Thomas Johannes van der Bij gekozen. Op 1 januari 1833 begon hij aan zijn taak, echter wel in een vervallen schoolgebouw. Drie jaar later, in 1836, werd er een nieuwe school gebouwd. Er waren toen 136 leerlingen. Door toename van het leerlingenaantal werd de school in 1869 vergroot.

Meester van der Bij heeft hier vele jaren gestaan, in 1870 krijgt hij een pensioentje van f 325. Na hem wordt Doede Heines Klopstra benoemd tot hoofdmeester, koster en organist. Deze is in 1873 overleden, nog maar 33 jaar oud. Hij werd opgevolgd door Hendrik Oosterling, deze hoofdmeester bleef hier tot aan zijn pensionering in 1909. De gemeente Tietjerksteradeel die in 1885 al een nieuw schoolhuis had laten bouwen werd in 1888, voor het symbolische bedrag van f 100,-, ook eigenaar van de school. De kerk was daarna van alle lasten af en vanaf die tijd werd het volledig een Openbare school.

Schermafbeelding_2023-10-12_om_22_02_24.png

Op de bovenste foto (ca. 1913) zijn de oude school
en onderwijzerswoning mooi in beeld gebracht.
Deze aan de Wynzerdyk staande Openbare Lagere
School is in 1934 opgeheven en van 1938 tot 1963
in gebruik geweest als landbouwhuishoudschool.
Het pand brandde in december 1946 gedeeltelijk af
maar werd in 1948 weer herbouwd.
Vanaf 1963 is het gebouw gebruikt door de
Praktijkschool voor de Veehouderij en het Weidebedrijf.
Sinds 1974 is het een jeugdcentrum,
het tegenwoordige BOB-gebouw. De plek van het
afgebroken schoolhuis werd ingericht als parkeerruimte.
De foto dateert uit 1972.

© PGT - gepubliceerd: 2023-06-01 00:00:00

Terug naar nieuws

Bijbelleesrooster
Appostel
Kerkomroep

Blog

  • Kerkelijk Trynwâlden

    November 2026 Vrijzinnig Hervormde Vrouwenvereniging Aldtsjerk–Readtsjerk In ons kerkelijk archief was niets te vinden over…

    Lees meer