KLIK HIER VOOR DE VORIGE AFLEVERING (172)
Aflevering 173
Kerk en school (6)
Het vroegere onderwijs in Gytsjerk (2)
Na een periode van enkele tijdelijke meesters komen we in 1797 een zekere Marten Harmens Holwerda hier tegen als schoolmeester. Over hem is veel geschreven. Naast zijn vast loon als schoolmeester haalt hij zijn inkomsten uit de verhuur van het ‘schoolland’. Hij was dus geen boer, de oude en vervallen hooiberg werd in 1798 dan ook afgebroken. Deze meester was zomers timmerman, en in de wintermaanden stond hij voor de klas. Zijn lesgeven stelde echter niet veel voor, hij maakte er weinig werk van. Dit ging jarenlang zo door, tot grote ergernis van de schoolopziener ds. Nieubuur Ferf, die alle moeite om hem tot een beter inzicht te brengen, helaas tevergeefs. ‘De man is welwillend, maar onkundig en ongeschikt’, zo rapporteert hij in 1818. Pas in november 1822 worden er maatregelen getroffen, Holwerda is hier dan intussen al 25 jaar ‘meester’. De Provinciale Commissie voor Onderwijs legt hem in dat jaar een lesverbod op. Hij wordt gedwongen om het onderwijs over te laten aan de ondermeester Paulus Berends van der Meer. Zelf moet hij deze jongeman maandelijks 2 gld betalen en kost en inwoning verschaffen. De sluwe meester Holwerda wist echter de ouders tegen de ondermeester op te zetten, het gevolg was dat ze hun kinderen niet meer naar school stuurden. De ondermeester zocht een beter onderkomen, hij werd tijdelijk aangesteld in de vacante school van Oentsjerk. Na hem zijn hier nog meerdere ondermeesters geweest, elke winterperiode komt er weer een andere, doch niemand kon met meester Holwerda overweg. Hij beknibbelde ook steeds op de 2 gld die hij aan hen moest uitkeren, maar de schoolopziener was waakzaam en zorgde er voor dat ze betaald werden. Ook was er sprake van drankmisbruik. Het onderzoek wees uit dat de beschuldiging maar al te waar was.
Intussen beurde meester Holwerda jaarlijks nog ongeveer 165 gld uit de verhuur van zijn schoolland. Ook kreeg hij nog altijd 100 gld. van de kerk en elke winter 60 cent schoolgeld per kind. De school was nog steeds een winterschool. De schoolopziener had een grote hekel aan de zogenaamde ‘winterscholen’, hij wilde dit veranderen, Steeds weer stelde hij pogingen in het werk om het onderwijs gedurende het hele jaar door te geven. Het was grotendeels een geldkwestie, maar hij kreeg geen medewerking van de Kerkvoogdij. Deze situatie sleept zo nog jaren voort. Ook met de meester blijft het een lange lijdensweg. Ondanks het persoonlijk contact en de vele briefwisselingen gaat meester Holwerda hardnekkig door met zijn onaanvaardbaar gedrag. Hij wilde niet meewerken aan verbeteringen.
Een nieuwe school bij de kerk
Ondanks dat hem in 1822 een lesverbod was opgelegd, was hij nog steeds niet officieel ontslagen. Blijkbaar was niemand bevoegd om hem te ontslaan. Na jaren van pressie en veel overleg met de Provinciale Schoolcommissie krijgt de schoolopziener het uiteindelijk zover dat hij op 1 januari 1836 afstand doet van zijn post. Echter wel met de toezegging dat hij tot aan zijn overlijden jaarlijks 100 gld. pensioen krijgt. Sipke Deddes Wijbenga, die de school de laatste 4 winters als ondermeester had waargenomen, neemt daarna het onderwijs voor enkele maanden over. Op 1 juli 1836 wordt Jan Teakes Jansma benoemd als hoofdmeester. Het vervallen schoolgebouw was intussen op kosten van de kerk vervangen door een nieuwe school. Vanaf die tijd is het ook geen winterschool meer, maar wordt er het hele jaar door school gehouden, behalve in de vakantieperiode. Gytsjerk was in deze regio het laatste dorp waar de kinderen alleen ‘s winters naar school gingen. Het traktement was in die tijd 100 gld. van de kerk, 50 gld. van de Grietenij en de opbrengst van bijna 3 bunder land. Daarbij nog het schoolgeld van de ca. 40 leerlingen à 30 cent per kwartaal. Tevens vrij wonen en een tuin. De schoolwoning zag er overigens slecht uit, deze was in tegenstelling tot de school niet vernieuwd. Dit was dan ook mede de reden dat meester Jansma hier na ruim 3 jaar weer vertrekt. Zijn plek wordt ingenomen door de eerder genoemde ondermeester Sipke Deddes Wijbenga. Deze meester, die inmiddels zijn 2e rang had behaald, aanvaardde op 1 december 1839 zijn ambt als hoofdmeester. Nog altijd was het klokluiden verbonden aan zijn ambt. In de zomer van 1846 gingen er 40 kinderen naar school, in de winter lag dit aantal op ongeveer 50. Meester Sipke Wijbenga overleed in 1861. Hij is maar 48 jaar oud geworden.
Op 1 januari 1862 wordt Jacob Pieters de Vries, een (hulp)onderwijzer uit Dokkum, benoemd tot ‘Onderwijzer der Jeugd’ te Gytsjerk. Omdat de bebouwing, mede door de nieuw aangelegde ‘kunstweg’ door de Trynwâlden, veel meer was opgeschoven naar het centrum van het dorp wilde de kerkvoogdij ook de school en woning hierheen verplaatsen. De afbraak, verhuizing en wederopbouw vond plaats in 1863. Het schoolhuis en de in 1870 nog iets vergrootte school, beide nog door de kerk gebouwd, worden in 1887 volledig eigendom van de gemeente Tytsjerksteradiel. De gemeente betaalt dan ook alle traktementen. De kerkvoogdij was nu van alle lasten af en daardoor werd het volledig een openbare school.



De bovenste advertentie gaat nog over de bouw van een nieuwe school bij de kerk in 1836. Het tweede bericht uit 1863 slaat op de verplaatsing van deze school en schoolwoning en de herbouw in het centrum, vlakbij de Viersprong. Deze ‘nieuwbouw’ is daaronder te zien op de bijgaande foto uit ca. 1909. Dit schoolgebouw dat daarna nog meerdere keren is verbouwd, heeft nog gefunctioneerd tot 1971. In dat jaar wordt de nieuwe OLS ‘Thrimwalda’ geopend. De oude school is daarna nog tot september 1977 gebruikt als huisvesting voor het Chr. onderwijs. De school en onderwijzerswoning zijn later afgebroken en het vrijkomende terrein is tegenwoordig in gebruik als winkelcentrum en parkeerplaats. ‘Tiden hawwe tiden’.
Aanvulling hierop:
Onlangs vond ik nog enkele aanvullingen over het vroegere onderwijs in Gytsjerk. In het bovengenoemde artikel stond te lezen dat de weerbarstige en niet meer te handhaven hoofdmeester Marten Harmens Holwerda pas in 1835 met zijn ontslag akkoord ging na de toezegging van een levenslang pensioen van jaarlijks 100 gld. Het blijkt dat dit pensioen in 1836 door de Gedeputeerde Staten werd verhoogd naar 150 gld. Verder vond ik in een van de gemeentearchieven (Archief Eilers) nog wat meer informatie over de school die in 1836 nog bij de kerk werd gebouwd. Hierin stond dat de inwoners van Gytsjerk de nieuwe school veel liever in het centrum hadden willen hebben. Het blijkt dat ze al in 1835 een verzoek hadden ingediend bij de overheidsinstanties om de nieuwe school niet weer bij de kerk te bouwen, op de plek van de oude, maar meer in het midden van het dorp. Dit verzoek werd echter door de Gouverneur Staatsraad van Friesland afgewezen, dus is de nieuwe school alsnog bij de kerk gebouwd, op de plek die toen eigenlijk al (te ver) buiten de bebouwde kom lag. In 1863 is deze nog vrij nieuwe school, evenals de schoolwoning, alsnog verhuisd. Beide zijn afgebroken en herbouwd in het centrum, vlakbij de Viersprong. De kerkvoogdij had hier een perceel grond ter beschikking gekregen van de gemeente.
KLIK HIER VOOR DE VOLGENDE AFLEVERING (174)