KLIK HIER VOOR DE VORIGE AFLEVERING (171)
Aflevering 172
Kerk en school (5)
Het vroegere onderwijs in Gytsjerk (1)
In de eerste eeuwen na de Reformatie konden de meeste schoolmeesters maar moeilijk rondkomen van het karige loon dat ze van de kerk toebedeeld kregen. Dit was niet alleen zo in het kleine dorp Wyns, zoals we in de vorige afleveringen hebben kunnen lezen, maar gold eveneens voor de eerste schoolmeesters in de andere dorpen van de Trynwâlden. Overigens hadden de meesters in de iets grotere dorpen het wel ietsje ruimer, hier gingen meer kinderen naar school en kwam er dus meer schoolgeld binnen. Hierbij kunnen we ook aantekenen dat er in die tijd geen leerplicht bestond en dat kinderen uit arbeidersgezinnen gewoonlijk niet naar school gingen. Schoolmeesters waren in die tijd wel genoodzaakt om naast hun baan als schoolmeester er een baantje bij te hebben. De eerste schoolmeesters in Gytsjerk waren tevens boer. Dit dorp heeft sinds de Reformatie natuurlijk verscheidene schoolmeesters gehad. Hun namen en bijzonderheden zijn in diverse boeken en geschriften vermeld, o.a. in de publicaties van Hartman Sannes uit Gytsjerk.
In deze serie worden echter alleen de (hoofd)meesters genoemd waarbij enkele interessante feiten of bijzonderheden worden vermeld. Zo valt er o.a. kort na de Reformatie in 1580 te lezen dat de eerste schoolmeester van Gytsjerk Sipke Sigersz heette. Hij blijkt niet alleen schoolmeester te zijn, maar ook boer. Hij gebruikte het schoolhuis en huurde 10 pondemaat mieden (grasland voor hooiwinning), 2 pdm bouwland en een fenne (weiland vaak dicht bij boerderij) van 3 koegangen (1 koegang: genoeg voor het weiden van 1 koe, ca. 2 pdm).Daarvoor betaalde hij jaarlijks 10 gld huur aan de kerk en gaf hij zijn diensten als schoolmeester. Omdat hij alleen in de winterperiode les gaf - het was een winterschool - kon hij zomers volop bezig zijn met zijn ‘boerderij’.
Na meester Sigersz zijn er natuurlijk meerdere schoolmeesters geweest, maar pas in 1723 komen we weer iemand tegen met een bijzonder ‘verhaal’. In dat jaar is een zekere Jan Pijters hier schoolmeester en boer. Als beloning voor zijn ‘kerkedienst’ heeft hij 2 scharren land van de ‘Armenfenne’ in gebruik, ook hij huurt hij er nog 1 schar (ca, 2 pdm) bij. Tevens fungeert hij als oproeper bij de jaarlijkse ‘miedverhuringen’. Voor het wieden van het kerkepad, het ‘besemen’ van de toren en het luiden en oliën van de klok beurt hij jaarlijks 3 gld. Voor zijn schooldienst betaald de kerk 100 gld per jaar. In 1741 wordt het schoolhuis opgeknapt en opnieuw gedekt met riet en ‘sloeck’. Meester Pijters is hier tot aan zijn overlijden in 1751 in dienst geweest.
Zijn opvolger is Ludser Elyses uit Ryptsjerk. Deze meester had een traktement van 100 gld. per jaar. Hij huurt enige percelen land en was dus ook boer. Tevens verdient hij er af en toe wat bij met het opperen en verven van het schoolhuis, het wieden van het kerkpad, het ‘scheren’ van de heggen rond de kerk, het klokluiden en met de jaarlijkse schoonmaak van de kerk. Hij is ook vele jaren boekhouder geweest van de kerkvoogdij. In 1757 bouwt hij een hooiberg bij het schoolhuis, de kerk schiet hem daarbij 35 gld voor, tegen een jaarlijkse rente van 1 gld. In 1769 neemt de kerk zijn hooiberg over, het onderhoud blijft nog wel ten laste van de schoolmeester. Ludser Elyses is hier tot aan zijn overlijden in 1791 in dienst geweest. Hij heeft zich 40 jaar ingezet voor het onderwijs in Gytsjerk. De school stond in die tijd vlakbij de kerk, iets ten zuidoosten daarvan. De bebouwing rond de Gytsjerksterhoeke vormde vroeger de oude kern van het dorp.
|
|
We zien hier het oostelijke deel van de Gytsjerksterhoeke, getekend naar de situatie in 1822. Vanuit de zuidoosthoek, nabij de Singel, liep een pad naar de school en de kerk. Dit pad sloot aan op het westelijke deel van de Canterlandseweg en had tevens verbinding met een pad dat in noordoostelijke richting uitkwam bij de Rinia van Nautaweg. Het hier nog ontbrekende deel van de Canterlandseweg (stippellijn) is in 1868 aangelegd. Tekening (niet op schaal) uit ‘Inventaris Pastoralia der N.H. Gemeente Giekerk-Oenkerk-Wijns’, door ds. H. de Nie. |