Vituskerk Wyns
Een eeuwenoude kerk in een bijzonder dorp
Net buiten de Trynwâlden, aan de rand van het Friese kleigebied, ligt het sfeervolle terpdorp Wyns. Een klein dorp aan de Dokkumer Ie, waar rust, ruimte en geschiedenis samenkomen.
Wyns kent een lange geschiedenis. Er zijn aanwijzingen dat hier al rond het jaar 800 mensen woonden. In de middeleeuwen groeide het dorp uit tot een belangrijk bestuurlijk centrum van Oostergo, een van de historische gebieden van Fryslân.
Hier kwamen de grietmannen, de toenmalige bestuurders en rechters, bijeen om te vergaderen, recht te spreken en de belangen van hun gebied te behartigen. De eerste schriftelijk vastgelegde vergadering dateert uit 1224.
Wyns, dat in de 13e eeuw Wininge werd genoemd, nam daardoor een vooraanstaande plaats in binnen het toenmalige Oostergo.
Een dorp met een rijke kerkelijke geschiedenis
Tegenwoordig is Wyns vooral een plek van rust en stilte. Toch heeft het dorp eeuwenlang een belangrijke rol gespeeld in het leven van de omgeving.
Tot 2008 had Wyns een eigen dorpsschool en al veel langer beschikt het over een eigen kerk.
Volgens een oude vermelding uit het jaar 949, in een register dat wordt toegeschreven aan abt Hamadar, stond er toen al een kerkje in Wininge.
Dit vroege kerkgebouw was gewijd aan Sint Vitus, dezelfde heilige aan wie ook de Vituskerk in Stiens en de vroegere Oldehovekerk in Leeuwarden waren gewijd.
Sint Vitus leefde in de 4e eeuw en stierf volgens de overlevering tijdens de christenvervolgingen als martelaar. Hij werd onder meer vereerd als beschermheilige van dansers, zangers en mensen met epilepsie.
Na de Reformatie in 1580 kwam de kerk in handen van de Hervormde Gemeente Oenkerk-Giekerk-Wijns. De school en de pastoorswoning stonden destijds vlak naast de kerk.
Sinds de vorming van de Protestantse Gemeente Trynwâlden op 1 januari 2008 draagt de voormalige hervormde kerk opnieuw haar historische naam: Vituskerk.
Van dorpskerk tot culturele ontmoetingsplek
Op 11 april 2013 werd de Vituskerk overgedragen aan de Stichting de Kulturele Tsjerke Wyns. Ook de bijbehorende begraafplaats werd overgedragen. Het beheer van het kerkgebouw en de begraafplaats werd daarbij ondergebracht in twee afzonderlijke stichtingen.
De Vituskerk heeft daarmee een nieuwe toekomst gekregen, waarin het historische karakter en de betekenis voor het dorp behouden blijven.
De kerk wordt nog enkele keren per jaar gebruikt voor vieringen van de Protestantse Gemeente Trynwâlden.
Daarnaast biedt het sfeervolle gebouw ruimte aan culturele activiteiten. Vooral in de wintermaanden worden er concerten, toneelvoorstellingen en lezingen georganiseerd.
Ook is de kerk een bijzondere locatie voor burgerlijke en kerkelijke huwelijksvoltrekkingen en uitvaartdiensten.
Zo blijft de Vituskerk een plek waar mensen samenkomen, zowel voor bijzondere levensmomenten als voor cultuur en ontmoeting.
Wyns aan de Dokkumer Ie
De ligging aan de Dokkumer Ie heeft door de eeuwen heen een belangrijke rol gespeeld in de geschiedenis van Wyns.
Op een oude pentekening uit 1750, gemaakt door P. Portier, is het dorp aan het water te zien. Op de tekening vaart een trekschuit voorbij, een herinnering aan de tijd waarin het vervoer over water een belangrijke verbinding vormde tussen dorpen en steden.
Deze historische afbeelding laat mooi zien hoe het leven in en rond Wyns er vroeger uitzag.
Een bijzonder laatromaans kerkgebouw
De huidige Vituskerk werd rond het jaar 1200 gebouwd en is een mooi voorbeeld van de laatromaanse bouwstijl.
Het kerkje is grotendeels opgetrokken uit grote middeleeuwse bakstenen, ook wel kloostermoppen genoemd. Deze stenen geven het gebouw zijn karakteristieke, robuuste uitstraling.
Door de eeuwen heen is de kerk verschillende keren verbouwd en gerestaureerd.
In de tweede helft van de 18e eeuw was het gebouw zo sterk in verval geraakt dat er geen kerkdiensten meer konden worden gehouden.
Een ingrijpende restauratie van de kerk en de toren bracht daar verandering in. In juli 1779 kon het kerkgebouw opnieuw feestelijk in gebruik worden genomen.
Bijzondere bouwkundige details
Wie de Vituskerk van dichtbij bekijkt, ontdekt verschillende kenmerken die herinneren aan de lange bouwgeschiedenis.
Vooral het koor, het oudste gedeelte van de kerk, is bijzonder. Aan de buitenzijde heeft het een vijfzijdige afsluiting, terwijl het aan de binnenzijde halfrond is.
In dit gedeelte zijn nog oorspronkelijke houten constructieonderdelen aanwezig, zoals de korbelen en muurstijlen. Deze dateren uit de tijd waarin de kerk werd gebouwd.
Ook andere bouwkundige details vertellen hun eigen verhaal:
-
Het koor: de muren zijn iets hoger en smaller dan die van het schip, het gedeelte waar de kerkgangers zitten.
-
Het schip: dit deel van de kerk is waarschijnlijk iets jonger dan het koor en heeft een gotische balkconstructie.
-
De kloostermoppen: de grote middeleeuwse bakstenen herinneren aan de oorspronkelijke bouwperiode rond 1200.
Deze bijzondere details maken de Vituskerk tot een waardevol voorbeeld van middeleeuwse kerkarchitectuur in Fryslân.
Met zorg bewaard voor de toekomst
In de loop van de eeuwen heeft de Vituskerk verschillende restauraties ondergaan.
Een belangrijke restauratie vond plaats tussen 1974 en 1976. Vóór deze werkzaamheden was het kerkje vrijwel helemaal begroeid met klimop. Dat gaf het gebouw weliswaar een schilderachtige uitstraling, maar de begroeiing had ook schade veroorzaakt aan het oude muurwerk.
Tijdens de restauratie werd het gebouw grondig aangepakt en zoveel mogelijk in zijn historische karakter hersteld.
Om geld in te zamelen voor de restauratie van de kerken van de toenmalige Hervormde Gemeente Oenkerk c.a. werd in 1975 een bijzondere ansichtkaart uitgegeven.
Op deze kaart stonden drie kerken afgebeeld: het met klimop begroeide kerkje van Wyns, de hervormde kerk van Oentsjerk en de hervormde kerk van Gytsjerk.
Een mooie herinnering aan de gezamenlijke inzet om deze bijzondere kerkgebouwen voor toekomstige generaties te behouden.
Een kleine kerk met een grote geschiedenis
De Vituskerk is veel meer dan een eeuwenoud gebouw. Ze vertelt het verhaal van Wyns als middeleeuws bestuurscentrum, van generaties dorpsbewoners en van een lange traditie van geloof en gemeenschap.
Vandaag de dag komen geschiedenis, cultuur en ontmoeting hier samen.
Dankzij de betrokkenheid van de plaatselijke stichtingen en vele vrijwilligers blijft de Vituskerk een waardevolle plek in het Friese landschap.
Een kleine kerk met een grote geschiedenis, op een bijzondere plek aan de Dokkumer Ie.