Martinuskerk Gytsjerk
Een van de oudste kerken van Fryslân
De Martinuskerk in Gytsjerk is een bijzonder monument met een geschiedenis van ruim 900 jaar. De kerk dateert uit het begin van de 12e eeuw en behoort daarmee tot de vijf oudste kerken van Fryslân.
In de katholieke tijd was de kerk gewijd aan Sint Martinus, ook bekend als Sint Maarten, die leefde van ongeveer 317 tot 397. Deze heilige staat bekend om zijn zorg voor mensen in nood. Meer over zijn leven en betekenis leest u bij de geschiedenis van 't Roodkerkje in Readtsjerk.
De voormalige hervormde kerk draagt tegenwoordig weer de naam Martinuskerk.
Een kerk waar het dorp ooit omheen lag
De Martinuskerk staat aan de Canterlandseweg, tegenwoordig wat buiten het dorpscentrum. Dat was vroeger heel anders. De oudste bebouwing van Gytsjerk lag rondom de kerk. Door de eeuwen heen verplaatste het dorp zich geleidelijk in oostelijke richting.
Ten zuiden van de kerk, bij de Giekerkerhoek, zijn nog sporen van deze oude dorpskern te herkennen.
Tot 1863 stond de eerste dorpsschool ten zuidoosten van de kerk. Ook de boerderij van de vroegere vicaris, een geestelijke die verbonden was aan de kerk, bevond zich daar.
De oorspronkelijke pastoorswoning stond aan de zuidoostkant van de Giekerkerhoek. Vanaf deze plek liep een pad naar de school en de kerk. Waarschijnlijk kwamen kerkgangers destijds via de zuidelijke ingang naar binnen. De Canterlandseweg, aan de noordzijde van de kerk, werd namelijk pas veel later aangelegd.
Een kerkgebouw waarin de stenen het verhaal vertellen
Wie de Martinuskerk van dichtbij bekijkt, ontdekt een bijzonder samenspel van materialen, kleuren en bouwstijlen. De kerk is opgetrokken uit tufsteen en verschillende soorten baksteen, waaronder rode en gele stenen.
De kleurverschillen hebben te maken met de samenstelling van de klei. IJzerrijke klei kleurt tijdens het bakken rood, terwijl kalkrijke klei juist roze en gele tinten oplevert.
Tussen 1400 en 1500 werd de kerk verbouwd. Waarschijnlijk stamt een deel van het baksteenwerk uit deze periode.
De noordmuur: een bijzonder stukje vakmanschap
Vooral de noordmuur is een bezoek en een aandachtige blik waard. Hier zijn zeldzame details te ontdekken die iets vertellen over de verschillende bouwfasen van de kerk.
Dicht bij de ingang is oud tufsteenwerk zichtbaar, met daarboven een bijzondere golvende rand. Mogelijk zijn hiervoor tien middeleeuwse dakpannen in het muurwerk verwerkt. Daarnaast bevindt zich een rand van opvallend grote stenen.
Ook zijn er aanwijzingen dat de muur in de loop der tijd is verhoogd. Onderaan is een extra laag kleine bakstenen aangebracht, op drie plaatsen afgesloten met een laag platte vloertegels, ook wel estriken genoemd.
Halverwege de noordmuur bevindt zich een stuk rode Bremer zandsteen. Op de overgang tussen het schip en het koor wordt het tufsteenwerk onderbroken door baksteen. Mogelijk stond hier ooit een oudere zadeldaktoren.
Verder zijn in de noordmuur bijzondere versieringen te zien, zoals:
-
Spaarvelden en lisenen: ondiepe muurvlakken en smalle, verticale muurversterkingen die het metselwerk ritme geven.
-
Rondboogfriezen: decoratieve rijen kleine bogen, kenmerkend voor de romaanse bouwstijl.
-
Een dichtgemetseld rondboogvenster: een herinnering aan een vroegere indeling van de kerk.
-
Sierlijke gootdragers: fraaie details die de dakgoot ondersteunen.
Zelfs in de oude mortel tussen de stenen zijn schelpresten te herkennen.
Het bijzondere koor
Ook het koor, het gedeelte van de kerk waar vroeger het altaar stond, heeft een opvallende vorm.
Aan de binnenzijde is het koor halfrond, terwijl het aan de buitenzijde een vijfzijdige afsluiting heeft. Op de plek waar het koor aansluit op de noordmuur, is een dichtgemetseld rond venster zichtbaar.
Aan de noordzijde van het koor is bovendien nog een klein gedeelte van een oorspronkelijk rondboogfries bewaard gebleven.
De zuidmuur: sporen van veranderingen
De zuidmuur laat goed zien hoe de kerk door de eeuwen heen is aangepast aan veranderende wensen en behoeften.
Ook hier wisselen tufsteen en baksteen elkaar af. In de 19e eeuw werden grotere ramen aangebracht om meer daglicht in de kerk te laten vallen. Daarbij werd het oorspronkelijke muurwerk op verschillende plaatsen doorbroken en werden de raamopeningen met kleinere bakstenen afgewerkt.
Hoewel hierdoor een deel van de oude indeling verloren ging, zijn op verschillende hoogten nog resten van de oorspronkelijke rondboogfriezen zichtbaar.
Juist deze afwisseling van oude en nieuwere bouwdelen maakt de Martinuskerk zo bijzonder. Iedere bouwperiode heeft zijn eigen sporen achtergelaten.
Met zorg bewaard voor volgende generaties
De Martinuskerk heeft in haar lange bestaan verschillende verbouwingen en restauraties meegemaakt. De laatste grote restauratie vond plaats tussen 1974 en 1976.
Dankzij de zorg die door de eeuwen heen aan het gebouw is besteed, is de Martinuskerk een waardevol monument gebleven.
Een kerk waarin ruim negen eeuwen geschiedenis samenkomen en waar de stenen nog altijd het verhaal vertellen van het geloof, het vakmanschap en het dorpsleven van vroeger.